Yeni açılan bir mağazanın veya uygulamanın öne çıkması için para karşılığı sahte bot hesaplara olumlu yorum yaptırmak ve sahte siparişlerle algoritmayı yanıltmak helal midir?
Cevap: Gerçek bir müşteri deneyimi olmadığı hâlde sahte hesaplarla olumlu yorumlar oluşturmak ve gerçekleşmemiş siparişleri varmış gibi göstererek algoritmayı yanıltmak caiz değildir. Çünkü bu işlem, insanları yanıltma, gerçeği olduğundan farklı gösterme ve haksız bir ticari avantaj elde etme unsurlarını içerir.
Kur’an-ı Kerim’den Deliller
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
«“Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması hâli müstesnadır.”
(Nisâ, 4/29)»
Sahte yorum ve siparişlerle müşterinin gerçek durum hakkında yanlış kanaate sevk edilmesi, ticarette dürüstlük ve karşılıklı rızanın gerektirdiği şeffaflıkla bağdaşmaz.
Allah Teâlâ ölçü ve tartıda hile yapanları da şöyle uyarır:
«“Ölçü ve tartıda hile yapanların vay hâline! Onlar insanlardan ölçüp aldıkları zaman tam alırlar; kendileri onlara ölçüp veya tartıp verdikleri zaman eksiltirler.”
(Mutaffifîn, 83/1-3)»
Her ne kadar ayet doğrudan ölçü ve tartıdaki hileden bahsetse de, ticarette karşı tarafı yanıltarak gerçeğinden farklı bir durum oluşturmanın haramlığına dair önemli bir ilke ortaya koymaktadır.
Bir başka ayette Allah Teâlâ şöyle buyurur:
«“Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve doğrularla beraber olun.”
(Tevbe, 9/119)»
Sahte hesaplarla gerçek müşteri varmış gibi görünmek ise doğruluk ilkesine aykırıdır.
Hadislerden Deliller
Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:
«“Bizi aldatan bizden değildir.”
(Müslim, Îmân, 164)»
Bu hadis, ticari hayatta aldatmanın ne kadar ağır bir davranış olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Sahte yorumlarla müşteride gerçekte olmayan bir memnuniyet ve güven algısı oluşturmak da bu kapsamda değerlendirilir.
Başka bir hadiste Resûlullah (s.a.s.) pazarda bir yiyecek yığınının yanından geçerken elini içine sokmuş ve ıslaklık fark edince satıcıya:
«“İnsanların görmesi için onu üste çıkarsaydın ya! Bizi aldatan bizden değildir.”»
buyurmuştur.
(Müslim, Îmân, 164)
Buradaki temel ilke, malın veya ticari durumun gerçeğinden farklı gösterilerek müşterinin yanıltılmamasıdır.
Resûlullah (s.a.s.) ayrıca şöyle buyurmuştur:
«“Satıcı ve alıcı, birbirlerinden ayrılmadıkları sürece muhayyerdir. Eğer doğru söyler ve durumu açıklarlarsa alışverişleri bereketlenir; yalan söyler ve gizlerlerse alışverişlerinin bereketi gider.”
(Buhârî, Büyû‘, 19; Müslim, Büyû‘, 47)»
Bu hadis, ticarette doğruluk ve açıklığın bereketin; yalan ve gizlemenin ise bereketsizliğin sebebi olduğunu bildirmektedir.
Hüküm
- Gerçek bir müşterinin deneyimi olmadığı hâlde bot veya sahte hesaplarla olumlu yorum yaptırmak caiz değildir.
- Gerçekte gerçekleşmeyen siparişleri oluşturup satış yapılmış gibi göstermek caiz değildir.
- Bu yöntemlerle algoritmayı yanıltarak mağazayı veya uygulamayı rakiplerin önüne geçirmek caiz değildir.
- Çünkü burada yalnızca platformun algoritması manipüle edilmemekte; müşterilerin kararları ve dürüst şekilde çalışan diğer satıcıların rekabet hakkı da etkilenmektedir.
- Bu yolla elde edilen ticari kazançta aldatma ve haksız avantaj bulunduğundan, şartlarına göre kul hakkı boyutu da ortaya çıkabilir.
- Buna karşılık gerçek müşterilerden, herhangi bir olumlu yorum şartı koymadan, ürünü gerçekten deneyimledikten sonra dürüst değerlendirme yapmalarını istemek caizdir.
- Gerçek reklam, platformun izin verdiği ücretli tanıtım ve gerçek kullanıcıların oluşturduğu organik etkileşim de caizdir.
Dört Mezhebe Göre
Klasik dört mezhep döneminde internet algoritmaları, bot hesaplar ve dijital platformlar bulunmadığından bu uygulamaya dair doğrudan bir mezhep hükmü yoktur. Ancak aldatma (tedlîs/tağrîr), haksız kazanç, başkasının hakkına tecavüz ve akitlerde dürüstlük konusundaki genel hükümler bu meseleye uygulanır.
Bu nedenle modern e-ticarette de gerçek olmayan satış ve müşteri memnuniyetini gerçekmiş gibi göstermek, şer‘î ticaret ahlâkıyla bağdaşmaz.
Sonuç
Yeni açılan bir mağaza veya uygulamayı öne çıkarmak amacıyla sahte bot hesaplara para karşılığında olumlu yorum yaptırmak, gerçekleşmemiş siparişleri sahte şekilde oluşturmak ve bu yollarla algoritmayı yanıltarak haksız ticari avantaj elde etmek caiz değildir.
Çünkü bu uygulama aldatma, gerçeği olduğundan farklı gösterme ve haksız avantaj elde etme unsurlarını taşımaktadır. Gerçek müşterilerden dürüst yorum istemek, gerçek reklam vermek ve platformun izin verdiği tanıtım yöntemlerini kullanmak ise bunun aksine caizdir.
Allah Teâlâ en doğrusunu bilir.