Gen düzenleme teknolojisi (CRISPR) ile kalıtsal hastalıkların tedavi edilmesi dinen caiz midir? Sınırı nedir?
1- HÜKÜM
İslam’a göre hastalıkların tedavi edilmesi teşvik edilmiştir. Bu sebeple, gen düzenleme teknolojisinin (CRISPR) kalıtsal hastalıkların tedavisi amacıyla, tıbbî zorunluluk bulunması ve güvenilir bilimsel yöntemlerle uygulanması caizdir.
Ancak bu teknolojinin insanın yaratılışını keyfî olarak değiştirmek, üstün insan üretmek, cinsiyet seçimi yapmak (zaruret dışında), estetik amaçlarla genleri değiştirmek veya neslin yapısını bozacak müdahalelerde bulunmak amacıyla kullanılması caiz değildir.
İslam’da tedavi ile yaratılışı keyfî değiştirme arasında açık bir fark vardır. Tedavi meşru, fıtratı bozacak müdahaleler ise yasaktır.
2- KUR’AN-I KERÎM’DEN DELİLLER
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
> “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik yapın. Şüphesiz Allah iyilik yapanları sever.” (Bakara, 2/195)
Yine buyurur:
> “Kim bir canı kurtarırsa bütün insanları kurtarmış gibidir.” (Mâide, 5/32)
Şeytanın insanlar hakkındaki sözü ise şöyledir:
> “Onlara emredeceğim de Allah’ın yaratışını değiştirecekler.” (Nisâ, 4/119)
Bu ayet, tedavi amacı taşımayan ve Allah’ın yaratılışını bozmayı hedefleyen müdahalelerin yasak olduğuna işaret etmektedir.
3- SÜNNETTEN DELİLLER
Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:
> “Ey Allah’ın kulları! Tedavi olunuz. Çünkü Allah, ihtiyarlık dışında her hastalık için bir şifa yaratmıştır.” (Ebû Dâvûd, Tıb 1; Tirmizî, Tıb 2)
Başka bir hadiste:
> “Zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur.” (İbn Mâce, Ahkâm 17)
Bu hadisler, hastalıkların tedavisinin meşru olduğunu; ancak tedavinin de zarar vermemesi gerektiğini göstermektedir.
4- SAHABE VE FIKIH ÂLİMLERİNİN PRENSİPLERİ
Sahâbe döneminde gen tedavisi bulunmamakla birlikte, hastalıkların tedavisi teşvik edilmiş; zaruret halinde tıbbî müdahalelere izin verilmiştir.
İslam hukukunda şu kaideler kabul edilmiştir:
“Zarar giderilir.” (Ed-dararü yuzâl.)
“Zaruretler yasakları belirli ölçüde mübah kılar.” (Ez-zarûrât tubîhu’l-mahzûrât.)
Zaruret miktarınca takdir edilir; ihtiyaç aşılmamalıdır.
5- DÖRT MEZHEBE GÖRE DEĞERLENDİRME
Hanefî Mezhebi: Tedavi caizdir; ancak yaratılışı gereksiz yere değiştiren müdahaleler caiz değildir.
Mâlikî Mezhebi: Canı ve sağlığı koruyan tedaviler meşrudur. Fıtratı bozan keyfî değişiklikler ise yasaktır.
Şâfiî Mezhebi: Zaruret ve tedavi amacıyla yapılan tıbbî müdahaleler caizdir. Estetik ve keyfî değişiklikler caiz değildir.
Hanbelî Mezhebi: Hastalığın giderilmesine yönelik tedavilere izin verilmiş; yaratılışı değiştirmeye yönelik gereksiz müdahaleler yasaklanmıştır.
6- SONUÇ
Kalıtsal hastalıkların tedavisi amacıyla gen düzenleme teknolojisinin kullanılması, gerekli tıbbî şartlar sağlandığında caizdir.
İnsanın sağlığını korumaya ve hastalığı tedavi etmeye yönelik müdahaleler meşrudur.
Estetik amaçlı, üstün insan üretmeye yönelik, nesli değiştirecek veya yaratılışı keyfî biçimde değiştirecek genetik müdahaleler caiz değildir.
Bu alandaki uygulamaların güvenilir bilimsel verilerle, ehil uzmanlar tarafından ve insan onuruna uygun şekilde yürütülmesi gerekir.
Allah Teâlâ en doğrusunu bilir.